Minder verpleeghuizen bouwen om betere zorg te leveren. In Zuid-Limburg zet zorgorganisatie Sevagram deze onconventionele koers uit met Community Care. Door wijken te transformeren tot zorgzame gemeenschappen, blijven ouderen langer thuis wonen – ondersteund door buren die elkaar weer kennen en professionele zorg die aansluit bij wat mensen werkelijk nodig hebben.
Nelleke Tinbergen, de huidige programmamanager Community Care van Sevagram, deed in 2018 als HBO-verpleegkundige haar afstudeeronderzoek voor Verpleegkunde Wetenschappen. De onderzoeksvraag die haar niet losliet: waarom komen er jaarlijks 300.000 ouderen op de spoedeisende hulp terwijl ze eigenlijk geen medisch specialistische zorg nodig hebben? “Het antwoord was vooral het ontbrekende netwerk,” vertelt ze. “Mensen die een gekneusde voet hebben en zich thuis niet alleen redden, of ouderen die uitgedroogd raken omdat het warm weer is en er niemand is die even op ze let.”
Die ontbrekende netwerken zijn precies wat Community Care wil herstellen. En met succes: in drie jaar tijd groeide het initiatief uit van drie proeftuinen naar een beweging waar meer dan zestig organisaties aan meedoen.
Een paradoxale keuze
Sevagram ontwikkelde het Community Care Concept als antwoord op de vergrijzing en het dreigende zorginfarct. Maar de keuze was opmerkelijk voor een organisatie die van oudsher verpleeghuizen exploiteert. “We hebben met z’n allen de uitdaging om te zorgen dat we niet enorm veel verpleeghuizen moeten bouwen, waar al die mensen naartoe moeten,” legt Nelleke uit. “Dus we moeten zorgen dat er minder vraag naar is. Wat natuurlijk raar is als dat precies is wat je levert.”
Deze visie past bij Sevagram’s maatschappelijke verantwoordelijkheid. Bestuursvoorzitter Pim Steerneman fungeerde als aanjager: “We zijn begonnen omdat we alleen samen in Zuid-Limburg nog het verschil kunnen maken”. De organisatie koos ervoor zichzelf ‘white label’ in te zetten voor de wijken – niet om Sevagram centraal te stellen, maar om de gemeenschap te versterken.
Wederkerigheid als kracht
De praktijk van Community Care draait om wederkerigheid. “We willen niet dat mensen bij ons moeten betalen als ze komen voor koffie of voor de ruimte,” benadrukt Nelleke. “We willen dat ze iets meenemen om te doen voor onze bewoners en voor zichzelf.”
Deze aanpak levert verrassende resultaten op. In Valkenburg repeteert het koor waar een bewoner altijd zong nu in het verpleeghuis, zodat hij nog mee kan luisteren. Basisschoolkinderen spelen badminton en jeu de boules met bewoners, waarbij ze vaak tot de ontdekking komen: “Ik heb u laatst bij de bakker gezien!”
Een bijzonder voorbeeld is de samenwerking met Radar, een organisatie voor mensen met een beperking. Hun cliënten gaan samen met wijkbewoners boodschappen doen – een win-win waarbij iedereen zich nuttig voelt en sociale contacten ontstaan.
De kracht van cijfers
Deze zomer testte Sevagram een opvallend experiment. Van 17:00 tot 21:00 uur beantwoordde niet-zorgmedewerkers zorgoproepen van bewoners in het verpleeghuis. Het resultaat was verrassend: 41,6% van alle oproepen kon worden opgelost zonder zorgachtergrond. “Het gaat om: de afstandsbediening is gevallen, de gordijnen, het lampje is niet aan, ik wil nog een glaasje water,” somt Nelleke op. “En dat konden wij gewoon oplossen, waardoor zorgmedewerkers dat niet hoefden te doen.”
Dit toont aan hoe verkeerd we zorg vaak organiseren. Veel vragen zijn helemaal geen zorgvragen, maar vragen om aandacht, geruststelling of praktische hulp.
Van onbekende buren naar samenwerkende organisaties
Toen Community Care startte, maakte het team een inventarisatie die verrassende inzichten opleverde. “We hebben 21 verschillende namen en functies kunnen identificeren die als kerntaak het verbinden van de wijk hebben,” vertelt Nelleke. “Maar toch wisten die niet precies van elkaar op welke manier ze hiermee bezig waren.”
Deze situatie is logisch als je bedenkt dat organisaties jarenlang vanuit marktwerking hebben geprobeerd beter te zijn dan de concurrent. Community Care doorbreekt dit patroon. “Nu zitten professionals in de regio gewoon samen vier keer per jaar aan tafel. Dan gaat het over: wat ben je aan het doen? Oh dat wil ik graag! Oh, dat willen jullie doen? Nou, dan gaan wij dat doen. Naast professionals zijn burgers (buurtbewoners) ook aanwezig bij dit overleg en is hun stem in de plannen minstens zo belangrijk.”
Inmiddels werken meer dan zestig organisaties samen aan Community Care, van zorgaanbieders en huisartsen tot woningcorporaties, scholen en verenigingen.
Limburgs maatwerk
Community Care heeft zich aangepast aan de Limburgse cultuur. Het “ons kent ons”-principe is cruciaal voor succes. “Je moet die ene persoon vinden die door iedereen met respect wordt gezien in de wijk, waar iedereen naar luistert,” benadrukt Nelleke. “Want als dat moeizaam gaat, krijgen we het ook niet van de grond.”
Dit betekent een andere aanpak dan in stedelijke gebieden. “In Limburg moet je gewoon wel met geduld en de eerste paar keer koffiedrinken en gezelligheid en vlaai. Dat is gewoon een minder zakendoen.” Het voordeel: eenmaal opgebouwde relaties zijn veel duurzamer.
De coördinatoren Community Care spelen hierin een cruciale rol. Zij gaan letterlijk de wijk in, soms met een trolley met koffie, om van straat tot straat mensen nieuwsgierig te maken en verbindingen te leggen.
Vijf randvoorwaarden voor succes
Het onderzoek door het lectoraat Wijkgerichte Zorg van Zuyd Hogeschool en Universiteit Maastricht heeft geleid tot heldere randvoorwaarden. Nelleke somt de vier cruciale elementen op:
- Een coördinator in de wijk – van welke organisatie dan ook, maar iemand die de rol van gemeenschapscoördinator heeft
- Wijkverbinders – ongeveer tien buurtbewoners die zich committeren om samen met de coördinator aan de slag te gaan
- Open Koffies – vier keer per jaar bijeenkomsten waar iedereen welkom is om samen te beslissen wat er moet gebeuren
- Een wijkscan – in kaart brengen wat er al is en wat goed loopt behouden
- Geduld en doorzettingsvermogen
Obstakels doorbreken
De grootste uitdaging zit in het doorbreken van silo-denken. “We hebben wonen, welzijn, zorg heel erg in silo’s ingericht met eigen protocollen, wetten en regels en financiering,” analyseert Nelleke. Dit leidt tot angst voor kwaliteit, veiligheid en aansprakelijkheid.
Een voorbeeld: als bewoners van verschillende zorgorganisaties samen boodschappen gaan doen, ontstaan vragen over verantwoordelijkheid bij ongelukken. “Organisaties moeten elkaar leren vertrouwen. Dat geldt ook voor burgers en professionals onderling. Het zit ‘m in durven loslaten.”
Ook de mindsetverandering bij ouderen zelf vraagt tijd. “Heel veel mensen zijn nog niet aan toe” aan de gedachte dat ze zelf verantwoordelijkheid moeten nemen voor hun omgeving, erkent Nelleke. Maar via persoonlijke relaties in de wijk werkt deze bewustwording wel.
Technologie als verbinder
Technologie speelt een ondersteunende rol bij Community Care. “Technologie helpt ons heel erg in het verbinden en delen,” legt Nelleke uit. “Hoe zorg je nou dat je met elkaar deelt wat je van elkaar moet weten? En hoe hou je mensen op de hoogte dat een breicafé er is?”
Via het platform www.communitycarezuidlimburg.nl kunnen organisaties initiatieven delen. Sevagram ontwikkelt ook systemen waarbij mensen eenvoudig vragen kunnen stellen zoals “wie kan er met mij mee naar het ziekenhuis?” zonder ingewikkelde contracten en procedures.
Een innovatieve ontwikkeling is het uitbreiden van valdetectie en personenalarmering naar buren in de straat. “We denken bij informele zorgopvolging vaak aan familie,” licht Nelleke toe, “maar niet zomaar aan iedereen uit de straat die er heel snel kan zijn.” Door alarmeringen ook naar buurtbewoners te sturen, ontstaat een veiligheidsnet waarbij hulp letterlijk om de hoek woont.
Wetenschappelijke onderbouwing
Het onderzoek bestond uit drie deelstudies en toonde “een brede positieve waardering voor zowel het gedachtegoed als het initiatief”. Alle betrokken partijen onderschrijven het streven om ouderen langer thuis te laten wonen met stabiele ondersteuningssystemen op wijkniveau.
Hoewel langetermijneffecten op eenzaamheid nog niet significant aantoonbaar zijn, merken deelnemers wel degelijk verschil. “Mensen benoemen heel erg: als ze eenmaal echt een rol hebben in community care, nu hoor ik er ergens bij,” vertelt Nelleke. “Dat is wel iets wat belangrijk is in eenzaamheidsproblematiek oplossen.”
Van pilot naar beweging
Community Care wordt omgezet van proeftuinenproject naar een programma met uitbreiding naar meer wijken. Sevagram wil dit concept tegen 2027 rond alle eigen locaties hebben uitgerold.
De organisatie deelt bewust alle kennis via hun website: plannen van aanpak, kosten, evaluatieformulieren en zelfs wat er misging. “Het is van maatschappelijk geld ontwikkeld en uitgevonden,” motiveert Nelleke dit openboekbeleid. “Dus het is ook van iedereen.”
Naar de toekomst: buren worden collega’s
Community Care past binnen Sevagram’s bredere transformatie. Het zogenaamde ‘herontwerp’ van interne processen moet ervoor zorgen dat het netwerk van thuis ook doorwerkt in het verpleeghuis. “Je buren worden dadelijk misschien je collega’s in het verpleeghuis,” schetst Nelleke de toekomst.
Deze visie sluit aan bij een fundamentele verschuiving: weg van zorginstellingen als gesloten systemen naar open gemeenschappen waar de grens tussen ‘binnen’ en ‘buiten’ vervaagt.
Inspiratie voor heel Nederland
Het Community Care-model van Sevagram toont dat grootschalige zorguitdagingen lokaal kunnen worden aangepakt. Door het hogere doel – ouderen langer thuis laten wonen – boven organisatiebelangen te stellen, ontstaat een beweging die verder reikt dan Zuid-Limburg.
Bovendien werkt het model als verbindende factor voor de gehele wijk. Door het versterken van sociale cohesie profiteert niet alleen de doelgroep ouderen, maar alle kwetsbaren in de samenleving. Een sterke gemeenschap vangt op waar formele zorg tekortschiet.
“Waarom zou je daar een geheim van maken?” vraagt Nelleke zich af over het delen van hun aanpak. In tijden waarin een zorginfarct dreigt en eenzaamheid onder ouderen toeneemt, biedt Community Care een concreet alternatief: wijken waar mensen elkaar weer kennen en voor elkaar zorgen.
Het begint met iets heel simpels – de namen van je buren kennen. Maar het eindigt met niets minder dan een nieuwe manier van zorgen: samen, dichtbij huis, met behoud van waardigheid en autonomie. Precies zoals het hoort.
Geïnspireerd door deze aanpak?
Sevagram deelt graag hun ervaring en methodiek met andere organisaties. Neem contact op via hun website of bekijk de praktische informatie op communitycarezuidlimburg.nl
Wil je weten hoe we met Open Care Connect zorgorganisaties en communities ondersteunen met onze oplossingen en hoe Community Care past in onze visie Techniek in dienst van menselijkheid? Neem contact met ons op voor een inspiratiesessie!
